\u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011fi ve insano\u011flu endemik t\u00fcrleri yok olmaya s\u00fcr\u00fckl\u00fcyor<\/b><\/p>\n
\u00c7a\u011fatay Yi\u011fit Akkaya<\/p>\n
Ege \u00dcniversitesi Fen Fak\u00fcltesi Biyoloji B\u00f6l\u00fcm\u00fc Botanik Anabilim Dal\u0131 Ba\u015fkan\u0131 Prof. Dr. Hatice Demiray, endemik bitkiler ve iklim krizinin endemik bitkilere etkisi hakk\u0131nda bilgi verdi. \u00a0Prof. Dr. Demiray, \u201cNadir ve endemik t\u00fcrlerin ya\u015fama ortamlar\u0131 insan etkinlikleriyle bozulursa ya da bu ortamlar par\u00e7alara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrse, \u00f6nce bu t\u00fcrlerin da\u011f\u0131l\u0131\u015f alanlar\u0131 ve pop\u00fclasyon b\u00fcy\u00fckl\u00fckleri azalmakta, sonra da bu t\u00fcrler, di\u011fer t\u00fcrlere k\u0131yasla yok olu\u015fa do\u011fru daha h\u0131zl\u0131 gitmektedir\u201d dedi.<\/p>\n
Prof. Dr. Hatice Demiray, \u201cEndemik bitkiler, d\u00fcnyan\u0131n hi\u00e7bir yerinde yeti\u015febilme ihtimali bulunmayan, yaln\u0131zca kendi y\u00f6resine \u00f6zg\u00fc olan t\u00fcrlerdir. Endemizmin pek \u00e7ok sebebi vard\u0131r. Bunlardan birisi mutasyondur. Mutasyon; ortam \u015fartlar\u0131n\u0131n etkisiyle canl\u0131lar\u0131n genlerinde meydana gelen kal\u0131tsal de\u011fi\u015fikliklere denir. \u00c7evre \u015fartlar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fikli\u011fi kromozom ve genlerde birtak\u0131m de\u011fi\u015fikliklere sebep olur. Bu durum e\u015feysel h\u00fccrelere ge\u00e7er ve oradan da yeni olu\u015facak d\u00f6llerde bu de\u011fi\u015fiklik kendini g\u00f6sterir. Bu de\u011fi\u015fken kromozomlar o\u011ful fertlerin genotip ve fenotipini de\u011fi\u015ftirerek ana ve babaya benzemeyen farkl\u0131 d\u00f6llerin olu\u015fmas\u0131na sebep olurlar. Genetik Rekombinasyon ise Homolog Kromozomlar \u00fczerinde bulunan Alellerin- Kromatit par\u00e7as\u0131 de\u011fi\u015ftirmesi sonucunda esas h\u00fccreye g\u00f6re farkl\u0131 yeni kombinasyon yapmalar\u0131 olay\u0131d\u0131r. Bu olay Crossing-Over denen homolog kromozomlar\u0131n par\u00e7a de\u011fi\u015fmeleri sonucu ortaya \u00e7\u0131kar. Bu olay esnas\u0131nda kromozomlar\u0131n farkl\u0131 par\u00e7alar\u0131 bir araya gelip ana babadan farkl\u0131 tipler meydana getirebilirler. Do\u011fal seleksiyon ise, do\u011fal olarak sa\u011flam ve kuvvetli fertlerin ya\u015fay\u0131p, zay\u0131f fertlerin elimine olmas\u0131 demektir. Belirli b\u00f6lgelerde meydana gelen lokal ekolojik \u015fartlardaki de\u011fi\u015fikliklere ancak o \u015fartlara dayanabilen kuvvetli fertler ya\u015famlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilirler. \u0130\u015fte do\u011fal seleksiyon ile bu \u015fekilde endemik t\u00fcrler ortaya \u00e7\u0131kabilir. Ancak bu endemik t\u00fcrler jeolojik zamanlardan beri orada bulunup de\u011fi\u015fen \u015fartlara ra\u011fmen ya\u015fayabiliyorsa bunlar Paleo-Endemik, \u015fartlar de\u011fi\u015ftikten sonra o y\u00f6reye gelip yerle\u015fmi\u015f ise bunlar Neo \u2013Endemik bitkilerdir\u201d dedi.<\/p>\n
\u201c\u0130zolasyon da bir endemizm sebebidir\u201d<\/b><\/p>\n
Herhangi bir do\u011fal \u015fart ile etraf\u0131 s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f b\u00f6lgelere izole edilmi\u015f yerler dendi\u011fini vurgulayan Prof. Dr. Demiray, \u201cEtraf\u0131 ovalar ile \u00e7evrili y\u00fcksek da\u011flar, okyanuslar ortas\u0131ndaki baz\u0131 adalar do\u011fal olarak izole edilmi\u015f b\u00f6lgelere \u00f6rnektirler. \u0130\u015fte bu gibi sahalarda yeti\u015fen baz\u0131 bitkiler do\u011fal \u015fartlar\u0131n engellenmesi ile yay\u0131l\u0131\u015f alanlar\u0131n\u0131 geni\u015fletemezler ve ya\u015fad\u0131klar\u0131 b\u00f6lge i\u00e7in endemik bitki olarak kal\u0131rlar. Birbirinden bir ova ile ayr\u0131lan, izole olmu\u015f ve z\u0131t ekolojilerin g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc orta y\u00fckseklikteki veya y\u00fcksek da\u011flar endemiklerce zengindirler. Bir \u00e7\u00f6l ortas\u0131ndan y\u00fckselen izole da\u011flar ve tepeler de y\u00fcksek endemizmleri ile g\u00f6ze \u00e7arparlar. Adalar da izole olmu\u015f alanlar olduklar\u0131 i\u00e7in endemik t\u00fcr bak\u0131m\u0131ndan zengindirler. Endemiklerin y\u00fczde 21,5\u2019i kire\u00e7li kayalar \u00fczerinde bulunmaktad\u0131r. Y\u00fczde 5\u2019i volkanik, y\u00fczde 4,75\u2019i de metamorfik kayalar \u00fczerinde bulunur. Kalan k\u0131sm\u0131n ise kayaya ba\u011fl\u0131 bir se\u00e7icili\u011fi yoktur. Kire\u00e7li kayalar \u00fczerinde daha fazla endemi\u011fin bulunu\u015fu, endemiklerin fazla oldu\u011fu b\u00f6lgelerde bu tip kayalar\u0131n yayg\u0131n olmas\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r\u201d dedi.<\/p>\n
\u201c\u0130nsan etkisi endemik t\u00fcrleri riske at\u0131yor\u201d<\/b><\/p>\n
\u0130klim krizinin endemik bitkilere etkilerine de\u011finen Prof. Dr. Demiray \u201c\u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011fi g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn en \u00f6nemli \u00e7evresel sorunlar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda gelmektedir. Sera gazlar\u0131, su buhar\u0131, karbon dioksit, metan, azot dioksit, hidrofloro karbon ve ozon atmosferde radyasyona neden olarak yery\u00fcz\u00fc y\u00fczeyinin \u0131s\u0131nmas\u0131na yol a\u00e7maktad\u0131r. \u0130nsano\u011flunun faaliyetleri direk olarak ekolojiyi etkileyerek k\u00fcresel iklim de\u011fi\u015fikli\u011finin artmas\u0131na neden olmaktad\u0131r. Nadir ve endemik t\u00fcrlerin \u00e7o\u011fu; k\u00fc\u00e7\u00fck ya da tek bir co\u011frafik b\u00f6lgede yeti\u015fmek, yaln\u0131zca bir veya birka\u00e7 pop\u00fclasyona sahip olmak, pop\u00fclasyonlar\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck olmas\u0131 ve \u00e7ok az genetik \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6stermesi, insanlar taraf\u0131ndan a\u015f\u0131r\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde avlan\u0131lmas\u0131 ya da hasat edilmesi, pop\u00fclasyonun gittik\u00e7e azalan bir e\u011filim g\u00f6stermesi, \u00fcreme potansiyelinin d\u00fc\u015f\u00fck olmas\u0131, \u00f6zelle\u015fmi\u015f ekolojik ni\u015flere ihtiya\u00e7 duymalar\u0131, kararl\u0131, dura\u011fan ve de\u011fi\u015fime duyarl\u0131 bir \u00e7evrede yeti\u015fmeleri gibi \u00f6zellikler endemik bitkilerin yok olu\u015f olay\u0131na kar\u015f\u0131 \u00f6zellikle duyarl\u0131 olunmas\u0131na yol a\u00e7ar. Nadir ve endemik t\u00fcrlerin ya\u015fama ortamlar\u0131 insan etkinlikleriyle bozulursa ya da bu ortamlar par\u00e7alara b\u00f6l\u00fcn\u00fcrse, \u00f6nce bu t\u00fcrlerin da\u011f\u0131l\u0131\u015f alanlar\u0131 ve pop\u00fclasyon b\u00fcy\u00fckl\u00fckleri azalmakta, sonra da bu t\u00fcrler, di\u011fer t\u00fcrlere k\u0131yasla yok olu\u015fa do\u011fru daha h\u0131zl\u0131 gitmektedir. Bu durum, endemik t\u00fcrlerin genetik kaynaklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda \u00f6ncelikle ele al\u0131nmal\u0131 ve dikkatlice izlenip y\u00f6netilmelidir\u201d diyerek uyar\u0131da bulundu.<\/p>\n
S\u0131cakl\u0131k art\u0131\u015f\u0131n\u0131n da endemik bitkileri olumsuz etkiledi\u011fini dile getiren \u00a0Prof. Dr. Demiray \u201cArtan s\u0131cakl\u0131k \u00f6zellikle pas funguslar\u0131n\u0131n spor \u00e7imlenmesini art\u0131r\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde baz\u0131 yaprak lekesi hastal\u0131klar\u0131n\u0131n art\u0131\u015f\u0131na neden oldu\u011fu rapor edilmi\u015ftir. Tah\u0131llar\u0131n pas hastal\u0131klar\u0131na hassasiyetleri, s\u0131cakl\u0131\u011fa ba\u011fl\u0131 olarak artar. S\u0131cakl\u0131k, baz\u0131 bakteriyel hastal\u0131klar\u0131n yerle\u015fimi i\u00e7in hayati rol oynar. S\u0131cakl\u0131\u011fa ba\u011fl\u0131 olan hastal\u0131klar\u0131n g\u00f6r\u00fclmedi\u011fi yerlerde bakteriyel enfeksiyonlar\u0131n ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclebilir. S\u0131cakl\u0131k art\u0131\u015f\u0131yla, ekstrem ya\u011f\u0131\u015f ve daha da artan atmosferik nem konsantrasyon s\u00f6z konusu olmaktad\u0131r. Bu durum bitkilerin daha d\u00fczenli ve g\u00fc\u00e7l\u00fc geli\u015fmesine neden olsa da uzun periyodlar dayan\u0131kl\u0131k ve k\u00f6k hastal\u0131klar\u0131 ba\u015fta olmak \u00fczere di\u011fer yaprak hastal\u0131klar\u0131n\u0131n art\u0131\u015f\u0131na neden olur. Y\u00fcksek nem bir\u00e7ok yaprak hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve toprak k\u00f6kenli fungal patojenlerin geli\u015fimi i\u00e7in uygun ko\u015ful olu\u015fturur. Bir de hastal\u0131k yapan endemik b\u00f6cekler tornado gibi ekstrem hava ko\u015fullar\u0131yla d\u00fcnyan\u0131n ba\u015fka y\u00f6relerine da\u011f\u0131l\u0131p orada da hastal\u0131k olu\u015fturuyor\u201d dedi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011fi ve insano\u011flu endemik t\u00fcrleri yok olmaya s\u00fcr\u00fckl\u00fcyor \u00c7a\u011fatay Yi\u011fit Akkaya Ege \u00dcniversitesi Fen…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":20472,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[69,99,1],"tags":[],"class_list":["post-20471","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim","category-egitim","category-gncl"],"featured_image_urls":{"full":["https:\/\/www.euegeajans.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Prof.-Dr.-Hatice-Dermiray-1.jpg",1500,1000,false],"thumbnail":["https:\/\/www.euegeajans.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Prof.-Dr.-Hatice-Dermiray-1-150x150.jpg",150,150,true],"medium":["https:\/\/www.euegeajans.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Prof.-Dr.-Hatice-Dermiray-1-300x200.jpg",300,200,true],"medium_large":["https:\/\/www.euegeajans.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Prof.-Dr.-Hatice-Dermiray-1-768x512.jpg",640,427,true],"large":["https:\/\/www.euegeajans.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Prof.-Dr.-Hatice-Dermiray-1-1024x683.jpg",640,427,true],"1536x1536":["https:\/\/www.euegeajans.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Prof.-Dr.-Hatice-Dermiray-1.jpg",1500,1000,false],"2048x2048":["https:\/\/www.euegeajans.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Prof.-Dr.-Hatice-Dermiray-1.jpg",1500,1000,false],"newsphere-slider-full":["https:\/\/www.euegeajans.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Prof.-Dr.-Hatice-Dermiray-1-1280x720.jpg",1280,720,true],"newsphere-featured":["https:\/\/www.euegeajans.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Prof.-Dr.-Hatice-Dermiray-1-1024x683.jpg",1024,683,true],"newsphere-medium":["https:\/\/www.euegeajans.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/Prof.-Dr.-Hatice-Dermiray-1-720x380.jpg",720,380,true]},"author_info":{"display_name":"Editor","author_link":"https:\/\/www.euegeajans.com\/index.php\/author\/editor\/"},"category_info":"Bilim<\/a> E\u011fitim<\/a> G\u00fcncel<\/a>","tag_info":"G\u00fcncel","comment_count":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.euegeajans.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20471","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.euegeajans.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.euegeajans.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.euegeajans.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.euegeajans.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=20471"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.euegeajans.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20471\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20473,"href":"https:\/\/www.euegeajans.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20471\/revisions\/20473"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.euegeajans.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/20472"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.euegeajans.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=20471"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.euegeajans.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=20471"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.euegeajans.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=20471"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}